Rys Historyczny Szarowoli

      „Szarą Wolę czyli Szary Kąt osadził na gruntach Rogóźna w roku 1579 pop Kunat w miejscu zwanym Perebrody. W roku 1584 Jan Zamojski zatwierdził tę osadę synom wymienionego popa, nadał wieczyście cztery łany prawem sołtyskim i zapisał na tych łanach 20 grzywien. Włościanie szarowolscy, mianujący się kniaziami, uprawiali rolę, poza tym niektórzy zajmowali się wyrabianiem gontów, pracowali w hucie szkła, (którą później przeniesiono do Rybnicy). Od huty szkła wywodzi się nazwa pola Zahucie i gajówki Zahucie. Istniał tu dworek, browarek, karczma, które razem z kniaziami w połowie XVIII wieku płaciły około 100 złp. rocznego czynszu”( J. Peter „Szkice z przeszłości miasta kresowego”). Ciekawą rzeczą jest odnaleziona na naszych polach siekierka krzemienna. Musieli tu żyć jacyś ludzie przed około 2 – 3 tys. lat temu, (świadczą też o tym prowadzone obecnie wykopaliska pod Ulowem który graniczy z naszą wsią). Przez nasze ziemie na pewno biegł szlak handlowy, którym, jeździli kupcy, bo odnaleziono 2 pieniążki litewskie z 1099 roku.

Nazwa wsi Szarowola—Szara Wola ma podwójne źródło. Jedno źródło mówi, że wieś nazwę swą przybrała od hodowli szarych gęsi. Drugie źródło mówi że nazwa wywodzi się od praw, na których powstała ta wieś. Na jednym prawie powstały wsie Szara Wola, Sucha Wola, Wielka Wola itp. A że miejsce, na którym powstała wieś było jakieś szare więc Szara Wola. Potem nazwa przez ludzi została przekręcona na Szarowolę. Wieś nasza powstała w tym samym czasie co miasto Zamość, a kiedy Tomaszów nie miał jeszcze nadanych praw miejskich. Tak więc Szarowola jest starszą miejscowością od miasta powiatowego Tomaszów Lub.

Szarowola jest jedną z wielu wsi położonych na Wyżynie Lubelskiej, w jednym z najciekawszych regionów geograficzno-przyrodniczych w Polsce - Roztoczu w jego najciekawszej krajobrazowo, środkowej części Roztocza Środkowego. Leży na wysokości około 310m n.p.m., w malowniczej dolinie górnego biegu rzeki Wieprz.. Od północy sąsiaduje z Grzędą Sokolską należącą do Wyżyny Lubelskiej. Pod względem administracyjnym wchodzi w skład województwa lubelskiego, w odległości 10 km na zachód od Tomaszowa Lubelskiego przy drodze Tomaszów Lub. — Krasnobród.

Roztocze Środkowe, wyodrębnione także jako „Tomaszowskie” zaznacza się jako pasmo wzniesień rozciągające się w kierunku NW—SE. W większości pokryte jest utworami piaszczysto—wapiennymi. Charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni są rozległe, płaskie zrównania wierzchowinowe. Urozmaiceniem tego krajobrazu są izolowane wzgórza ostańcowe (Wapielnia, 385m n.p.m.) oraz wąwozy i jary. W okolicy Szarowoli przeważają kontynentalne cechy klimatyczne (warunki termiczne są dość ostre), co oznacza, że krótkie są tu przejściowe pory roku, a długo trwają lato i zima. Zalesione pasmo wzgórz Roztocza ściąga więcej opadów atmosferycznych i są one o około 200 mm większe w ciągu roku niż na obszarach przyległych, są obfite i wynoszą w sumie około 700 mm. Zaznacza się wyraźna przewaga opadów letnich nad zimowymi. Roztocze wyróżnia się w skali województwa lubelskiego dużymi nadwyżkami wody. Jednocześnie charakteryzuje się rzadką scicią wód powierzchniowych oraz głębokim zaleganiem wód gruntowych. Związane jest to ze spękaniem skał kredowych oraz przepuszczalnością lessów i piasków. Okoliczność ta wpływa na rozmieszczenie osad i wsi, które skupiają się prawie wyłącznie w dolinach, gdzie wody gruntowe występują najpłycej. Największą rzeką tego obszaru jest rzeka Wieprz. Na terenie Roztocza Środkowego występują gleby bielicowe, brunatne, rędziny i bagienne. Największą powierzchnie zajmują gleby bielicowe, mało urodzajne i przeważnie piaszczyste. Szata roślinna omawianego obszaru jest osobliwa i bogata. Dość duży obszar zajmują lasy (około 43%), głównie sosnowe i jodłowe z domieszką buka, dębu, olchy. Roztocze jest ważnym regionem turystyczno—wypoczynkowym. Okolice te są bardzo licznie odwiedzane przez turystów zarówno w lecie jak i w zimie. Z Szarowoli blisko jest do Wapielni, Roztoczańskiego Parku Narodowego, Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego, Suśca i Krasnobrodu. Są to najwspanialsze krajobrazowo zakątki zamojszczyzny i najciekawsze w kraju.

Szarowola ma długą bo ponad 400-letnią historię. Powstała w 1579 roku i wraz z utworzenie Ordynacji Zamojskiek weszła w jej skład.

W 1630 roku Szarowola liczyła 115 chałup. Na początku XVII wieku powstała Huta Szarowolska założona przez ordynata Tomasza Zamojskiego.

Już w końcu XVI wieku prawdopodobnie istniała w cerkiew. Jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi dopiero z lat 1683-85. W 1781 roku była tu parafialna cerkiew drewniana p.w. Wniebowstąpienia Pańskiego, która należała do dekanatu tomaszowskiego. Od 1875 roku do II wojny światowej jako cerkiew filialna należała do parafi w Łosińcu. Ostatnią cerkiew rozebrano w 1838 roku.

Historia kultu Matki Bożej w Krasnobrodzie wiąże się także z naszą miejscowością. Było to w 1640r. 24-letni Jakub Ruszczyk mieszkaniec Szarowoli przybywszy do lasu pod Krasnobrodem aby pomodlić się o zdrowie usłyszał polecenie „Postaw tu figurę, albowiem tu będzie się chwała syna mego odprawiać. A na znak tego wiedz, że jesteś od choroby zwolniony”. Sprawa nabrała rozgłosu. Uzdrowiony Jakub postawił na miejscu objawienia figurę Matki Bożej a na rosnącej opodal sośnie umieszczono obrazki jako wota.

Za Marcina Zamojskiego starosty bracławskiego doszło w 1672r. do procesu ze Stefanem Piaseczyńskim starostą brzeskim, który dopuścił się niemało gwałtów, między innymi nieprawnie wycinał lasy w Szarej Woli.

Inwentarz z 1726 roku zanotował we wsi karczmę, a w 1754 roku dwór i zbudowania gospodarcze. W 1808 roku wybudowano tu nową karczmę. W 1812 roku wieś była w posiadaniu Franciszka Kliza-Pierzchowskiego.

Po I rozbiorze Polski wieś nasza znalazła się pod zaborem austriackim, a w 1815r. była pod zaborem rosyjskim.

W 1863r. wybuchło powstanie styczniowe skierowane przeciwko Rosji. Do organizacji powstanczej na pewno należeli mieszkańcy naszej wsi. Nie wiemy jednak gdzie nasi przodkowie walczyli i czy w ogóle walczyli. Wiemy tyle tylko, że przez Szarowolę maszerował odział powstańczy liczący około 100 osób uzbrojonych między innymi w kosy. Dokładnie mówiąc maszerował przez tzw „Królów Wygon”. Odział ten potem znalazł się za Krasnobrodem w górach koło „Rocha”. W tym właśnie kierunku zbliżał się oddział Kozaków w celu oczyszczenia tych terenów od „buntowników”. Słowem „buntownicy” Rosjanie określali powstańców. Wtedy nasz mieszkaniec kowal—Leopold Kobiałko wsiadł na konia i ile sił pędził w kierunku Krasnobrodu, by ostrzec powstańców. Tymczasem Kozacy byli szybsi i oddział powstańczy został otoczony, a nasz kowal ledwie uszedł z życiem. Męstwo powstańców nie mogło dorównać większej liczebności i lepszemu uzbrojeniu Kozaków. Polacy tę walkę przegrali. Ciała powstańców spoczywają na cmentarzu w Krasnobrrodzie i we wspólnej mogile w Szarowoli.

Spis z 1827 roku notował w Szarowoli 79 domów i 530 mieszkańców, a pod koniec XIX wieku było tu 87 domów i 800 mieszkańców, w tym 440 katolików oraz 1652 morgi ziemi. Oprócz rolników mieszkał we wsi kowal i tkacz, a 5 włościan posiadało pasieki, razem 60 uli.

W latach niewoli w Szarowoli była szkoła, ale rosyjska, uczono się tylko po rosyjsku, a historii Polski w niej nie było. Budynek szkoły to wynajęte mieszkanie u gospodarza. Młodzi mieszkańcy wsi nie wiedzieli o Polsce, o tym, że była wolna a teraz w niewoli. Świadomość na wsi była niska. Ale byli jednak tacy, którzy ciągle nie zapominali o tym, że Polska kiedyś była wolna i kiedyś jeszcze taką będzie. Byli to wspomniany wyżej kowal Leopold Kobiałko i rolnik Jan Król, który przychodził do kuźni i tu razem z kowalem rozprawiali na tematy polityczne. Ci wyżej wspomniani należeli do organizacji Józefa Piłsudskiego.

W 1917 roku powstała polska szkoła z jednym nauczycielem i czterema oddziałami. W 1923 roku oddano nowy budynek szkolny istniejący po dzień dzisiejszy i służący jako świetlica.

Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 143 domy (3 niezamieszkałe) i 822 mieszkańców, w tym 266 Ukraińców i 5 Żydów.

W 1939r. przed samym wybuchem wojny Szarowola liczyła około 1080 mieszkańców. W czasie walk obronnych 19 września 1939 roku w naszej wsi walczyła Armia Kraków próbując przebić się z Krasnobrodu do Tomaszowa. Po kapitulacji w okolicznych lasach ukryto arsenał tej armii.

Podczas okupacji hitlerowskiej Szarowola była kilkakrotnie pacyfikowana. 3 lutego 1943 roku Niemcy zamordowali 20 osób i spalili ok. 30 gospodarstw. W dniu 7 kwietnia 1943 roku hitlerowcy zamordowali 12 osób, dalszych 16 wywieźli do obozów i spalili 90 gospodarstw. W lipcu 1943 roku wieś została wysiedlona. Część mieszkańców uciekła do lasu, wyłapanych zaś wywieziono do obozu w Zamościu lub osadzono we wsiach powiatu Biłgorajskiego. We wsi nasiedlono wówczas kolonistów niemieckich z Rumuni i Powołża.

W czasie okupacji w naszej miejscowości działała podziemna organizacja wojskowa – Bataliony Chłopskie. Przewodzili jej Zagajski Jerzy i Wasiołek Tadeusz. Jesienią 1942 i na początku 1943 roku zrobili oni szereg napadów na punkty aprowizacyjne Niemców i domy mieszkalne folksdojczów w Koloni Rogóźno.

Wieś została wyzwolona w lipcu 1944 roku przez wojska radzieckie. Wielu mieszkańców wsi pamięta fakt wkroczenia Armii Radzieckiej do Szarowoli. Wiosną 1944 roku koloniści niemieccy opuścili wieś. Do wsi natomiast wielu uciekinierów zza Buga. Mieszkali oni do 1945 roku. Do wsi powracało normalne życie w szkole rozpoczęto naukę.

Po 1945 roku liczba uczniów wynosiła zawsze powyżej 150 zaś w budynku szkolnym były tylko 2 izby lekcyjne, stąd wynajmowano sale do nauki u czterech gospodarzy. Pierwszymi nauczycielami w latach powojennych byli Ewa i Władysław Jakubowscy.

W 1956 roku wystawiono w Szarowoli drewnianą kaplicę p.w. Św. Trójcy, a 1981 roku wybudowano we wsi murowany Kościół filialny p.w. Św. Trójcy należący do parafii w Tomaszowie. W dniu 16 lipca 1995 roku biskup zamojsko-lubaczowski Jan Śrutwa erygował w Szarowoli parafię rzymskokatolicką p.w. Krzyża Św.

Prawdopodobnie w 1 połowie XIX wieku założono cmentarz grzebalny poza zabudową wsi. Był on użytkowany najpierw przez unitów, a później przez prawosławnych do końca II wojny światowej.. W 1992 roku cmentarz został uporządkowany i przyjęty przez rzymskokatolików. Obecnie posiada kształt czworoboku o powierzchni 0,12 ha.

W 1970 roku z inicjatywy ówczesnego dyrektora szkoły Władysława Jakubowskiego rozpoczęto budowę drogi w czynie społecznym przez mieszkańców wsi, a oddano ją do użytku 19 maja 1974 roku, a 26 maja przyjechał już pierwszy planowy autobus.

W czerwcu 1975 roku, zasłużeni nauczyciele państwo Jakubowscy po przepracowniu 30-stu lat w szkole w Szarowoli odchodzą na emeryturę.

W dniu 29 grudnia 2001 roku oddano do użytku nową Szkołę Podstawową, funkcjonuje już I klasa gimnazjum, gdyż utworzono od tego roku Zespół Szkół Publicznych.

W naszej miejscowości jest zespół piłkarski „Spartakus”, działa Ochotnicza Straż Pożarna, Ludowy Zespół „Szarwolanki”. Zespół „Szarwolanki” w swoich programach artystycznych często nawiązuje do historii wsi, prezentuje dawne tradycje i zwyczaje.

W 2002 roku Szarowola liczyła 672 mieszkańców.

Przedstawiony zarys dziejów Szarowoli wskazuje, iż są one nierozerwalnie związane z dziejami naszego państwa. I pomimo, że leży ona w „Szarym Kącie”, nie ominęły jej ani pozytywne, ani tragiczne wydarzenia, a zwłaszcza te związane z pacyfikacją wsi podczas II wojny światowej.

Pamięć o przeszłości nie zaginęła wśród mieszkańców wsi, a przeciwnie jest przypominana przy okazji obchodów różnych świąt regionalnych, przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Wiele faktów historycznych jest udokumentowanych w literaturze, kronikach szkoły, parafii.


Literatura:

W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego.

Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VIII, zeszyt 17 Tomaszów Lubelski i okolice pod redakcji R. Bryczkowskiego i E. Skolimowskiego.

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod redakcja Sulimowskiego i Chlebickiego, tom11.

L. Głowacki, Działania wojenne na Lube1szczyźnie we wrześniu 1939 roku.

J. Peter, Tomaszowskie za okupacji, Tomaszów 1991.

Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej w Tomaszowie Lub.”, Wydawnictwo Diecezji Zamojsko Lubaczowskiej.

J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Zamość 1947.

K. Izdebski, T. Grckiel, Roztocze 1971.

H. Maruszczak, Geomorfologia Polski, 1972.

Kronika Szkoły Podstawowej w Szarowoli.

Kronika Parafii p.w. Krzyża Św. w Szarowoli.

Relacje ustne


Opracownie: Paweł Pitura na podstawie w/w literatury

 


trwa inicjalizacja, prosze czekac... OSP Szarowola
trwa inicjalizacja, prosze czekac...